Repro De Poel & Co

 

Jan de Poel Sr., geboren op 16 november 1904 in de stad Groningen, stamde uit een geslacht van middenstanders. Zijn vader, Klaas Jan de Poel, was kleermaker aan het Nieuwe Kerkhof/hoek Boteringestraat. De jonge Jan werd opgeleid tot meubelmaker, maar eigenlijk was hij liever tekenaar geworden.

 

Op zijn eenentwintigste kreeg hij de kans die oorspronkelijke ambitie waar te maken. Zijn vader kende de directeur van de Noord Nederlandse Clichéfabriek (NNC), in 1920 aan de Hoekstraat opgericht. De directeur, W. Kamp, zag wel wat in de ambitieuze jongeman en bezorgde hem een baantje bij het bedrijf als leerling-tekenaar. Zo begon Jan de Poel in 1925 aan een carrière, die zou leiden tot een succesvol eigen bedrijf, dat de twintigste eeuw heeft overleefd.

 

De jonge Jan was erg leergierig en nieuwsgierig. En dat kwam goed van pas, want binnen de NNC werd verwacht dat iedereen van alles kon. Een leerling-tekenaar moest ook meekijken met de lijnetser, een kopiist moest de etszuren kunnen mengen. In die vooroorlogse periode was de clichéfabriek nog vooral een zaak van handwerk en individueel vakmanschap. Jan de Poel ontwikkelde zich binnen het bedrijf tot een drijvende kracht. Hijzelf was in de jaren dertig de man achter een winnend tekenontwerp voor de NNC. En zijn nieuwsgierigheid bracht hem in alle hoeken van de fabriek, die al snel weinig geheimen meer voor hem kende. Zo werd hij min of meer de rechterhand van directeur Kamp.

De Tweede Wereldoorlog betekende een dramatische breuk in het bedrijfsontwikkeling van de NNC. In 1944 werden vrijwel alle medewerkers van de NNC door de Duitsers opgepakt wegens het vervalsen van stempels voor persoonsbewijzen. Via het beruchte Scholtenshuis op de Grote Markt, het hoofdkantoor van de SD, werd een aantal van de medewerkers weggevoerd. De jongeren gingen naar Wilhelmshaven, de ouderen naar elders in Duitsland. Van de laatste groep zou de oude Kamp de ontberingen van het kamp niet overleven.


Na de oorlog vroeg mevrouw E. Kamp-Jongsma aan Jan de Poel of hij de dagelijkse leiding van het bedrijf wilde overnemen. De beslissing van mevrouw Kamp betaalde zich voorlopig uit. In korte tijd bouwde De Poel de NNC uit tot een florerend bedrijf. Waren er in 1945 nog 12 mensen in dienst, in 1949 was het aantal medewerkers gegroeid tot 40. Onder hen bevond zich de fotograaf Vaszlovszky, die later in en buiten Groningen een zekere faam op zou bouwen.


De groei van de fabriek werd uiteraard niet alleen veroorzaakt door de leidende hand van De Poel. Ook de snelle groei van de economie in het Nederland van de Wederopbouw was daar debet aan. Er verscheen steeds meer drukwerk, en vooral de snel groeiende krantenmarkt deed de vraag naar clichés snel stijgen.
Er moest vooral veel tekenwerk worden verricht en om al dat werk onder dak te brengen huurde De Poel een nabijgelegen pand aan de Zoutstraat nr. 14, waar vroeger de Bank van Lening en een goudsmederij waren gehuisvest. De uitbreiding stuitte echter op weerstand bij de familie Kamp, die zoiets een buitensporig bedrijfsrisico achtte. Mevrouw Kamp, de eigenaresse, wilde het besluit van haar directeur terugdraaien. Maar volgens De Poel was de uitbreiding noodzakelijk om de slag met de concurrentie aan te kunnen gaan: een botsing kon niet uitblijven.


De Poel nam een besluit dat tekenend was voor zijn karakter - 'zo moet het, en niet anders'-: hij nam op staande voet op 17 september ontslag en begon voor zichzelf in hetzelfde pand dat hij eerst voor de NNC had gehuurd. Op 19 september opende Cliché-adviesbureau De Poel' zijn deuren voor de klanten.
De eerste clichés voor haar klanten liet het nieuwe Çliché-adviesbureau De Poel' vervaardigen bij de Chemigrafische Kunstinrichting Bali', die op 12 mei 1933 opgericht door de aannemer E.F. Bakker en Linke, Duits chemigraaf. Het bedrijf was gevestigd aan de Viaductstraat, net achter het Centraal Station. De samenwerking staakte toen De Poel voor Bali een te grote concurrent bleek te worden. De Poel moest uitwijken naar Jos Neve in Amsterdam.

 

Clichés de Poel


De jaren vijftig vormden hoogtijdagen voor het vervaardigen van clichés. De druktechniek was sinds het begin van de eeuw nog nauwelijks veranderd. Bij de traditionele boekdruk (hoogdruk) werd alle tekst nog steeds gedrukt van loden letters en alle afbeeldingen van zinken of koperen clichés, die bij elkaar in een raam op een drukpers werden gezet. Maar in tegenstelling tot voor de oorlog was de omvang van het drukwerk enorm toegenomen. Dus het nieuwe bedrijf aan de Zoutstraat in Groningen kwam terecht op een sterk groeiende markt.


De eerste jaren was het werk binnen clichéfabriek De Poel vrijwel hetzelfde zoals dat al tientallen jaren in verschillende clichéfabrieken was gebeurd. Met een reproductiecamera werden opnamen van originele afbeeldingen - meestal vervaardigd in de tekenstudio van De Poel - gemaakt, waarna het negatief op een zinken of koperen plaat, die bedekt was met een lichtgevoelige laag, werd gelegd en belicht. De plaat werd vervolgens in een etsbad uitgeetst tot een bruikbaar cliché ontstond.
Naast vakmanschap had De Poel nog een krachtig instrument om de concurrentie met andere clichébedrijven aan te gaan: zijn familie. Maar liefst zes van de zeven zonen van Jan de Poel zijn - voor kortere of langere tijd - in dienst getreden bij het bedrijf.
Een derde element, naast het vakmanschap en de inzet van familie, dat het succes van de onderneming bepaalde was de hoge mate van efficiency die De Poel nastreefde. Enerzijds betekende dat een bereidheid investeringen te doen om een kwalitatief product te kunnen leveren, anderzijds door efficiënt gebruik te maken van materiaal en mankracht en door op 'de kleintjes te letten'.

Technologische veranderingen begonnen de grafische wereld, die vroeger gekenmerkt werd door individueel vakmanschap en kleinschalige ondernemingen, een steeds industriële karakter te geven. Ook De Poel ontkwam niet aan veranderingen. In 1974, bij het 25-jarig bestaan van het bedrijf, trad Jan de Poel sr. terug als directeur. Onder de naam Reprografische Industrie De Poel & Co werd het bedrijf een BV, met als directeuren de zoons Jan jr., Bert en Johan. De Poel sr. bleef nog lange tijd aan het bedrijf verbonden, eerst als commissaris, later als onbezoldigd raadgever van zijn zoons.
Wilt u het vervolg weten, schaf dan het boek aan: Van clichés tot blauwdruk voor de toekomst - 138 pagina's gebonden ISBN 90-76457-07-7 € 22,25 bij Uitgeverij Reco